Jallisii qonnaa bishaan facaasu vs. jallisii bishaan dhangala’aa: kan qonna keessaniif wayya

Sirna jallisii isa gaarii ta’e filachuun waan hedduu irratti hundaa’a. Waa’ee guddina qonnaa fi gosa midhaanii yaaduu qabda. Dhiyeessiin bishaanii, haala qilleensaa fi baajatnis dhimma qaba. Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) bishaan qusachuuf baay’ee gaarii dha. Qorannoon akka jedhutti sirni drip bishaan jallisii qonnaa bishaan facaasu caalaa %30-50 xiqqaa fayyadama. Jallisii bishaan dhangala’aa bishaan sirriitti hundee biqiltuu irra kaa’a. Kana jechuun danfisuu fi yaa’u irraa bishaan xiqqaatu bada jechuudha. Jallisii bishaan facaasaa qonnaa lafa gurguddaa dafanii obaasuuf gaarii dha. Filachuu kee dura waan barbaadduu fi si barbaachisu irratti yaadi.

Furtuu Fudhachuu

• Jallisii bishaan dhangala’aa bishaan xiqqaa fayyadama. Hidda dhaabuuf bishaan sirriitti erga. Kunis bishaan akka hin danfe ykn akka hin baane gargaara. Jallisii bishaan facaasu naannoo gurguddaa saffisaan obaasuu danda’a. Midhaan hedduudhaaf gaarii dha. Irratti hunda caalaa hojjeta qonna xixiqqaa ykn giddu galeessaa . Sirnoonni dhangala'aa (drip systems) dhaabuuf baasii guddaa kanfalchiisudha. Garuu midhaan akka gaariitti akka guddatu gargaaruu danda’u. Akkasumas yeroon darbaa deemuun bishaanii fi anniisaa xiqqaa fayyadamu. Filtara qulqulleessuu fi yeroo baayyee dhangala’aa jiraachuu isaa ilaaluu qabda. Kunis sirnoonni lamaan akka gaariitti akka hojjetan taasisa. Midhaan keessanis akka hin miidhamne taasisa. Jallisii qonna keessaniif mijataa ta’e filadhaa. Waa’ee guddina qonnaa keessanii, gosa midhaanii, dhiyeessii bishaanii fi baajata keessanii yaadi. Kunis biqiltoonni keessan akka cimanii fi qabeenya qusachuuf gargaara.

Jallisii Facaasu

Akkaataa Itti Hojjeta

Jallisii bishaan facaasaa qonnaa sirna tuuboo fi bishaan facaasuun bishaan maasii keessan keessa geessuuf fayyadama. Madda kee irraa bishaan baasuuf paampii fayyadamuudhaan jalqabda. Paampiin bishaan tuuboo gurguddoo fi tuuboo xixiqqoo lateral jedhaman keessaa dhiiba. Bishaan bishaan facaasu ujummoolee kanneen irratti maxxanan bishaan qilleensa keessa biifachuun akka roobaatti midhaan keessan irratti akka roobu taasisa. Dhiibbaa fi addaan fageenya bishaan facaasaa sirreessuudhaan naannoon tokkoon tokkoon bishaan hangamii akka argatu to’achuu dandeessa. Kutaalee ijoo fi akkaataa isaan itti hojjetan ilaaluu yoo barbaaddan gabatee armaan gadii ilaalaa:

Qaama / Qajeelfama	Ibsa
Yuunitii Paampii	Bishaan harkisee sirnichaaf dhiibbaa ni kenna.
Sarara Guddaa fi Sarara Xiqqaa	Bishaan paampii irraa gara dirree geessu.
Lateral kan jedhu	Bishaan tuuboo gurguddoo irraa gara bishaan facaasutti sochoosi.
Facaasu	Roobaa fakkeessuuf bishaan biifadhu.
Raabsa Bishaanii	Bishaan dirree guutuutti walqixa geessisa.
Akkaataa Jiidhina	Biifaan wal-irratti wal-caaluun dirree walfakkaataan uwwisuuf gargaara.
Dhiibbaa Hojii	Dhangala’aa bishaanii fi guddina copha ni to’ata.
Dhiibbaa Qilleensaa	Qilleensi biifama sochoosuu waan danda’uuf, addaan fageenya walitti dhiyeenyaa qabaachuun ni gargaara.
Sadarkaa Iyyannoo	Dandeettii biyyeen bishaan xuuxuu wajjin walsimuu qaba.
Guddina Copha	Dhiibbaa fi guddina noozii wajjin garaagarummaa qaba.

Gorsa: Yeroo hunda dhiibbaa bishaanii fi addaan fageenya bishaan facaasu ilaali. Kunis bakka goggogaa fi bishaan yaa’u akka hin jirre si gargaara.

Fayyadama Irra Caalu

Maasii xixiqqaa hanga giddu galeessaa irratti midhaan addaa ykn kuduraalee yoo biqiltan jallisii qonnaa bishaan facaasu fayyadamuu qabdu. Qonnaan bultoonni heekkara 50 gadi qaban hedduun sirna kana kan filatan lafa bal’aa dafee kan uwwisu fi maasii gidduutti socho’uu waan danda’uuf. Sirni bishaan facaasu midhaan bishaan gubbaa barbaadaniif, kan akka salaaxinaa, kaarotaa fi baaqelaa akka gaariitti hojjeta. Akkasumas marga ykn lafa daldalaaf itti fayyadamuu dandeessa. Lafti kee qaxxaamuraa lallaafaa yoo qabaate ykn midhaan gosa hedduu yeroo tokkotti obaasuu yoo barbaadde, malli kun haala jijjiiramaa fi to’annoo siif kenna.

Jallisii Drip

Akkaataa Itti Hojjeta

Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) midhaan keessaniif bishaan akka to’attan isin gargaara. Sirni kun tuuboo fi emitters qaba. Emitters meeshaalee xixiqqoo naannoo hundee biqiltootaatti bishaan dhangala’anidha. Bishaan tokkoon tokkoon biqiltuutiin kallattiin gara biyyee deema. Kunis biyyeen akka jiidha qabuu fi bishaan qusata. Danfisuu ykn yaa’u irraa bishaan baay’ee hin dhabdu. Bishaan suuta kan socho’u yoo ta’u, sa’aatii tokkotti gaaloniin safarama. Biqiltoonni bakka isaan barbaadanitti jiidhina dhaabbataa argatu.

Paampii bishaan madda kee irraa harkisu irraa jalqabda. Bishaan mataa to’annoo valve fi filter qabu keessa darba. Filtaroonni xurii fi xixiqqoo waan baasaniif emitters akka hin cufneef. Sirnoonni tokko tokko bishaan sanatti xaa’oo akka dabaltu si taasisa. Kunis biqiltoota kee akkuma bishaan obaastanitti soorata. Tuuboonni gurguddoo fi bishaan jalaa bishaan gara dirree sochoosu. Tuboo xixiqqoo laterals jedhaman tarree midhaanii irratti fiigu. Emitters ykn drippers laterals kana irratti tokkoon tokkoon biqiltuuf bishaan kennu.

Kutaalee ijoo sirna jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) saffisaan ilaalla:

Qaama	Waan Hojjetu
Yuunitii Paampii	Bishaan madda irraa gara sirnaatti sochoosa
Mataa To'annoo	Dhangala’aa fi dhiibbaa ni to’ata; bishaan ni calalu; xaa’oo itti dabaluu danda’a
Sarara Gurguddoo/Gidii	Bishaan gara bakka dirree adda addaatti geessu
Lateral kan jedhu	Bishaan tarree midhaanii irratti raabsuu
Emitters/Drippers kan jedhaman	Bishaan suuta suutaan kallattiin gara naannoo hundee gadi lakkisuu

Gorsa: Filter kee yeroo baayyee qulqulleessi. Kunis sirni kee akka gaariitti akka hojjetuu fi cufamuu akka dhaabu gargaara.

Fayyadama Irra Caalu

Bishaan qusachuu yoo barbaadde jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) fudhadhu. Midhaan hamma sirrii isaan barbaachisu ni kenna. Sirni kun midhaan gatii guddaa qaban kan akka kuduraalee, muka firii, fi daraaraaf gaarii dha. Yoo qonni keessan ho’aa fi goggogaa ta’e, jallisii bishaan dhangala’aa bishaan danfisuu irraa kan ka’e akka badu taasisa. Biyyeen cirrachaa saffisaan waan dhangala’uuf bishaan tasgabbaa’aan isaanis gargaara.

Jallisii bishaan dhangala’aa dirree qaxxaamuraa ykn walqixa hin taane irratti akka gaariitti hojjeta. Midhaan baala jiidha hin jaalanneef gaarii dha. Bishaan sirriitti gara hundee sanaa deema. Qonnaan bultoonni hedduun timaatima, burtukaana, wayinii fi boqqolloo jallisii bishaan dhangala’aa fayyadamu. Bishaan qusachuu fi biqiltoonni akka ciman gargaaruu yoo barbaadde, jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) filannoo ogummaadha.

• Guddaa kan ta'eef:

• Kuduraalee fi mukkeen firii qaban

• Daraaraa fi biqiltoota faaya

• Dirree qaxxaamuraa ykn walqixa hin taane

• Biyyee cirrachaa

• Qonna dhiyeessii bishaanii daangeffame

Sirna kana yeroo gaarii ta’etti bishaan akka obaasu saaguu dandeessu. Kunis biqiltoota fayyaa qaban guddisuu fi bishaanii fi anniisaa xiqqaa akka fayyadamtan isin gargaara.

Gahumsa Bishaanii

Drip vs. Facaasu

Qonnaan bultoonni copha bishaanii hunda ogummaadhaan fayyadamuu barbaadu. Jallisii dhangala'aa bishaan baay'ee qusachuuf gargaara caalaa jallisii bishaan facaasaa qonnaa . Qorannoon akka agarsiisutti jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) itti fayyadama bishaanii %30 hanga %70 hir’isuu danda’a. Fakkeenyaaf, bishaan facaasaa gubbaa irraa gara jallisii bishaan lafa jalaa bishaan dhangala’utti jijjiiruun itti fayyadama bishaanii daqiiqaa tokkotti gaalonii 110 irraa gara daqiiqaa tokkotti gaalonii 68tti gadi buuse. Kana jechuun itti fayyadamni bishaanii %62 gadi bu'eera.

Sirni jallisii bishaan dhangala’aa gara %90 gahumsa qaba. Kana jechuun bishaan hundi jechuun ni danda’ama gara hundee biqiltuu sanaa deema. Jallisii bishaan facaasaa qonnaa %50 hanga %70 qofa bu’a qabeessa. Bishaan facaasaa tokko tokko osoo lafa hin ga’iin ni danfa. Bishaan tokko tokko yoo saffisaan obaaftan ykn biyyeen jiidhuu hin dandeenye dirree irraa ni yaa’a. Jallisii cophaa bishaan suuta jedhee fi sirriitti biyyeetti kennuudhaan rakkoolee kana hambisa.

Gabatee bishaan hangam akka badu fi sirni tokkoon tokkoon isaa hangam gahumsa akka qabu agarsiisu kunooti:

Sirna Jallisii	Kasaaraa Danfisuu Qilleensaa	Kasaaraa Danfisuu Biyyee	Kasaaraa Danfisuu Gola	Kasaaraa Yaa’aa	Gahumsa Waliigalaa
Jallisii Drip	<0.5% .	0% .	0% .	0% .	70-95% .
Jallisii Facaasu	<1% .	1-5% .	0-5% .	0-10% .	55-90% .

Jallisii bishaan dhangala'aa (drip irrigation) kasaaraa bishaanii baayyee gadi aanaa akka taasisu arguu dandeessu. Jallisii bishaan facaasaa qonnaa bishaan baay’ee dhaba, irra caalaa danfisuu fi yaa’a irraa kan ka’e dha.

Gorsa: Bishaan qusachuu fi maallaqa xiqqaa baasuu yoo barbaadde, yeroo baay’ee jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) filannoo hundarra gaarii dha.

Kasaaraa Bishaanii Hir’isuu

Sirni jallisii kamiyyuu akka gaariitti akka hojjetu gochuu dandeessu. Karaaleen salphaan bishaan qusachuuf gargaaran tokko tokko kunooti:

1. Yeroo baay’ee tuuboo, valve fi bishaan facaasu akka hin dhangalaane ilaali. Dhangala’aa sirreessuun bishaan baay’ee qusata.

2. Mataa bishaan facaasu qulqulleessuu fi sirreessuu akka isaan biqiltoota qofa obaasan malee daandii miillaa ykn daandii miti.

3. Drip emitters keessatti clogs barbaadi yoo barbaachise bakka buusi.

4. Ganama barii ykn galgala bishaan obaasi. Yeroon qabbanaa’e bishaan xiqqaatu danfa jechuudha.

5. Yeroo yeroon jijjiiramu sagantaa bishaan obaasuu kee jijjiiri. Biqiltoonni yeroo qilleensa qabbanaawaa ta’etti bishaan xiqqaa barbaadu.

6. Naannoo biqiltoota keessaniitti mulch kaa’aa. Mulch biyyee qabbanaa’aa fi jiidha waan ta’eef bishaan xiqqaan danfa.

7. Gosoota biqiltootaa fi ifa aduu adda addaatiif zoonii jallisii tolchuu. Kunis bishaan baay’ee akka hin kennine si gargaara.

8. To’attoota jallisii ismaartii fayyadamuu. Meeshaaleen kunniin yeroo barbaachisaa ta’etti qofa bishaan obaasuuf daataa haala qilleensaa fi biyyee fayyadamu.

Hubachiisa: Jallisii bishaan dhangala’aa suuta, gadi fageenyaan bishaan obaasuuf gaarii dha. Kunis yaa’a yaa’u kan dhaabu yoo ta’u, hiddi akka jabaatee fi gadi fageenyaan akka guddatu gargaara.

Akkasumas meeshaalee haaraa kanneen akka too’attoota haala qilleensaa irratti hundaa’an, sensaroota rooba, fi mataa bishaan facaasaa dhiibbaa to’atu fayyadamuu dandeessa. Isaan kun bishaan jallisii bishaan dhangala’aa ykn bishaan facaasuun ogummaadhaan akka fayyadamtan isin gargaaru. Yeroo hunda sakatta’iinsa gochuu fi yeroo bishaan itti obaasan karoorfachuun bishaan qusachuu fi midhaan fayya qabeessa ta’e guddisuuf gargaara.

Qabxiilee Baasii

Saagi Jalqabaa

Sirna jallisii keessan yeroo karoorfattan wanti jalqaba hubattan dhaabuuf baasii meeqa akka baasudha. Jallisii bishaan dhangala’aa fi jallisii bishaan facaasuun gatii adda addaa qabu. Jallisii bishaan dhangala’aa yeroo baay’ee jalqaba irratti baasii guddaa kan kaffalu yoo ta’u, keessumaa sirna ogeessaa ykn sadarkaa qonnaa yoo fudhattan. Sirni bishaan facaasu dirree gurguddoof gatii salphaa ta’uu danda’a, garuu gatiin gosa filatte irratti hundaa’uun jijjiirama.

Gabatee baasii setup giddu galeessaa ekeraa tokkoof walbira qabuuf si gargaaru kunooti:

Gosa Jallisii	Baasii Dhaabbii Eekkara tokkoof (USD) .
Giddugaleessa-pivot Facaasu	$1,100 - $2,100 ta'a
Jallisii Surface Drip Jallisii	$500 - $3,000 ta'a
Jallisii Bishaan Lafa Jala	$2,500 - $5,000 ta'a
Dhaabbii Drip Ogeessaa	$1,365 - $3,000 ta'a
Sirna Copha Qonnaa	Doolaara 3,000 ol

Jallisii bishaan gubbaa irraa bishaan dhangala’u gatii gadi aanaadhaan jalqabuu akka danda’u arguu dandeessu, garuu sirni bishaan lafa jalaa fi qonnaa bishaan keessaa dhangala’u baasii guddaa kan kaffalu ta’uu isaa. Facaasoonni giddu-galeessa-pivot qonna gurguddoof filannoo gaarii dha.

Gorsa: Yeroo hunda baasii paampii, filtaraa fi too’attootaa baajata keessanitti dabaluu hin dagatinaa. Kutaaleen kun sirnoota lamaan kanaaf barbaachisu.

Mootummoonni hedduun qonnaan bultoonni bishaan akka qusatanii fi midhaan dabalataa akka guddisan gargaaruu barbaadu. Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) akka salphaatti bitachuuf maallaqa kennu. Bakka tokko tokkotti baasii setup keessanii hanga walakkaa kaffalamuu dandeessu. Gargaarsi kun jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) namoota baay’eedhaaf akka danda’amu taasisa. Biyyoonni akka Hindii, Israa’el, Chaayinaa fi Ameerikaa sagantaalee kana guddina qonnaa hundaaf qabu. Garuu qarshii sana argachuu kee dura unka guutuu ykn eeguu qabda taʼa. Qonnaan bultoonni tokko tokko hanga maallaqni mootummaa dhufutti liqii ykn gargaarsa birootti fayyadamu.

Suphaa

Erga sirna kee qopheessitee booda waa’ee kunuunsa waggaa yaaduu qabda. Sirni jallisii bishaan facaasu baasii waggaa ifa ta’e qaba. Birraa keessa jalqabuu, qorraaf qophaa’uu fi kutaalee cabe sirreessuudhaaf kaffaltii ni kaffalta. Sirni jallisii bishaan dhangala’aa bishaan qusachuuf gargaara, garuu ammas qulqulluu fi hojii isaanii eeguu qabda.

Tarreen baasii kunuunsa waggaa idilee jallisii bishaan facaasu kunooti:

Gosa Sirna Jallisii	Daangaa Baasii Suphaa Waggaa	Qaamolee Baasii / Yaadannoowwan
Jallisii Facaasu	$130 - $400 ta'a	Jalqabuu, hojii qorraa, mataa ykn valve sirreessuu, too'attoota jijjiiruu, fooyya'iinsa ismaartii
Jallisii Drip	Hin ibsamne	Filtara qulqulleessuu, tuuboo dhiqachuu, drippers sakatta’uu

Sirni bishaan facaasu yeroo yeroon sakatta’amuu qaba. Mataa bishaan facaasu jijjiiruu, valve sirreessuu, ykn too'attoota haaromsuu qabda ta'a. Baasii kun yeroon darbaa deemuun walitti dabalamuu danda’a. Jallisii bishaan dhangala’aa baasii waggaa murtaa’e hin qabu, garuu filtara qulqulleessuu, tuuboo dhiquu, fi cufamuu barbaaduu qabda.

Sirnoota lamaan waliin rakkoolee kunuunsaa waliigalaa tokko tokko qabaachuu dandeessa:

• Drippers xurii, algee ykn albuuda irraa kan ka’e cufamuu danda’a.

• Mataan bishaan facaasu cabsuu ykn cufamuu danda’a.

• Rakkoon dhiibbaa dhangala’aa bishaanii jijjiiruu danda’a.

• Filter yeroo baayyee qulqullaa'uu qaba.

• Bishaan lafa qaxxaamuraa irratti walqixa babal’achuu dhiisuu danda’a.

Hubachiisa: Filtara gaarii fayyadamuudhaan, sirna kee yeroo baay’ee dhiqachuudhaan, fi midhaan fi biyyee keetiif bishaan dhangala’aa ykn mataa bishaan facaasu sirrii ta’e fudhachuudhaan rakkoolee hedduu dhaabuu dandeessa.

Sirna keessan yoo kunuunsitan yeroo dheeraa kan turuu fi haala gaariin kan hojjetu ta'a. Kunuunsi yeroo hunda godhamu suphaa gurguddaa akka hin raawwannee fi midhaan keessan fayyaa akka qabaatu isin gargaara.

Mijachuu Midhaanii

Midhaan Jallisii Facaasaa Qonnaa

Itti fayyadamuu dandeessu jallisii qonnaa bishaan facaasu gosoota midhaan hedduudhaaf. Sirni kun midhaan naannoo bal’aa irratti bishaan illee barbaadaniif akka gaariitti hojjeta. Sirna kee filachuu kee dura fedhii bishaanii midhaan tokkoon tokkoon isaa ilaaluu qabda. Midhaan akka boqqolloo, baaqelaa goggogaa, xaafii, boqqolloo, sukkaara, midhaan xixiqqoo, fi alfalfa hundi isaanii jallisii bishaan facaasuun akka gaariitti hojjetu. Tokkoon tokkoon midhaan fedhii yaa’a bishaanii mataa isaa kan qabu yoo ta’u, kunis gosa biyyee fi gad fageenya hundee irratti hundaa’a.

Gabatee dandeettii sirnaa midhaan waliigalaa barbaachisu agarsiisu kunooti:

Midhaan	Dandeettii Sirnaa (gpm/acre) .	Fakkeenya Gosa Biyyee
Boqqolloo	7.0	Cirracha loomii qabu
Baqalaa Goggogaa	5.5	Sandy loam jedhamu
Xaafii	5.0	Loom
Boqqolloo	5.0	Loom
Sukkaara Biitis	5.5	Sandy loam jedhamu
Midhaan Xixiqqaa	4.5	Loom
Alfaalfaa	4.0	Loom

Gorsa: Yeroo hunda dhangala’aa bishaanii sirna keetii fedhii olaanaa midhaan keetii wajjin walsimsiisi. Kunis dhiphina irraa fagaachuu fi oomisha fooyya’aa argachuuf si gargaara.

Garaagarummaa fedhii bishaanii chaartii kana keessattis ilaaluu dandeessu:

Midhaan Jallisii Drip

Jallisii dhangala’aa bishaanii fi soorata irratti to’annoo sirrii siif kenna. Sirni kun midhaan hundee isaanii irratti jiidhina dhaabbataa barbaadaniif akka gaariitti hojjeta. Kuduraalee, muka firii fi daraaraaf jallisii bishaan dhangala’aa fayyadamuu dandeessa. Midhaan tokko tokko sirna bishaan dhangala’aatiin fooyya’iinsa oomishaa guddaa agarsiisu.

• Boqqolloo mi’aawaa oomisha gabaaf dhiyaatu %6 ol siif kennuu danda’a.

• Omishni boqqolloo (boqqolloo) xaa’oo dhangala’aa (drip fertigation) waliin hanga %45 dabaluu danda’a.

• Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) oomisha kee osoo hin gadi buusin bishaan %40 xiqqaa akka fayyadamtu si gargaara.

• Fudhatamni naayitiroojiinii %28 fooyya’a, tasgabbiin oomishaa ammoo %26 ol ka’a.

Akkasumas timaatima, burtukaana, wayinii, boqqolloo fi midhaan gatii guddaa qaban biroof jallisii bishaan dhangala’aa fayyadamuu dandeessa. Sirni kun jiidhina biyyee akka tasgabbaa’u kan taasisuu fi dhiibbaa biqiltootaa kan hir’isudha. Bishaanii fi xaa’oo ni qusatta, biqiltoonni kees ni cimu.

Hubachiisa: Jallisii bishaan dhangala’aa midhaan baala jiidha hin jaalanneef akka gaariitti hojjeta. Dirree qaxxaamuraa ykn biyyee cirrachaa irrattis ni gargaara.

Dhaabbii fi Suphaa

Salphaa Setup gochuu

Sirna dandeettii fi yeroo kee wajjin walsimu barbaadda. Jallisii bishaan dhangala’aa yeroo baay’ee sirna bishaan facaasaa caalaa salphaa fi saffisaan galchuudha. Sarara bishaan dhangala’uuf boolla gadi fagoo qotuu hin qabdu. Sirnoonni bishaan dhangala’uu baay’een isaanii tuuboo qaxxaamuraa biyyee gubbaa ykn jala qofa ciiftu fayyadamu. Meeshaalee salphaa fayyadamtee emitters fi tubes walitti hidhu. Kunis qonna xixiqqaa fi giddu galeessaaf dhiphina xiqqaa fi gatii salphaa akka ta’u taasisa.

Sirni bishaan facaasu dhaabuuf hojii dabalataa barbaada. Tuboo lafa jalaa, mataa bishaan facaasaa, yeroo tokko tokko immoo maashiniiwwan gurguddoo karoorfachuu qabda. Sirni bishaan facaasu olka’aa kutaalee baay’ee kan qabaniifi ijaaruuf yeroo dheeraa kan fudhatudha. Keessattuu dameewwan gurguddoof gargaarsi ogeeyyii si barbaachisuu danda’a.

• Qophii jallisii bishaan dhangala’aa:

• Tuubii lafa kaa'i.

• Tokkoon tokkoon biqiltuutiin emitters maxxansi.

• Filtara fi dhiibbaa to’atuun bishaan waliin walqabsiisaa.

• Sagantaa sirna bishaan facaasaa:

• Ujummoodhaaf boolla qotuu.

• Bakka murtaa’e irratti mataa bishaan facaasu kaa’i.

• Tuboo paampii fi too’ataa waliin walqabsiisi.

Gorsa: Jallisii bishaan dhangala’aa daftee xumuruu fi daftee bishaan obaasuu akka jalqabdu si gargaara.

Kunuunsa Itti Fufiinsa Qabu

Sirnoonni lamaan akka gaariitti hojjechuu isaanii itti fufuuf yeroo yeroon sakatta’amuu qabu. Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) waqtii tokkoon tokkoon isaa dura sirna kana dhiquun si barbaachisa. Ji'a ji'aan emitters cufame ykn dhabaman jijjiiruu qabda. Tuubiin sun akka hin ciccitamne ykn akka hin cabne ilaalii kutaaleen hundi akka ciccimoo ta’an mirkaneessi. Xurii bishaan akka hin cufneef qulqulleessi ykn filtara keessa kaa’i.

Sirnoonni bishaan facaasu ji’a ji’aan mataa akka cufamuu, dhangala’uu ykn miidhaa hin qabne ilaaluu si barbaachisa. Iskiriinii fi noozlii filtaraa qulqulleessuu ykn jijjiiruu. Akkaataa biifamuu jijjiiruun bishaan naannoo sana walqixa uwwisuu isaa ilaali. Mataan olka’iinsa sirrii ta’e irratti akka turuu fi sararaan akka jiraatu mirkaneessi. Dhangala’aa sirreessuu fi yeroo barbaachisaa ta’etti valve yaa’aa sirreessuu.

Sirna	Hojiiwwan Suphaa Ji’aa
Jallisii Drip	Sirna dhiqachuu, emitters cufame jijjiiruu, tuubii sakatta’uu, walqabsiisa jabeessuu, filter qulqulleessuu
Sirna Facaasu	Mataa sakatta’i, noozlii qulqulleessi ykn jijjiiri, dhangala’aa barbaadi, biifama sirreessi, regulators akka hojjetan tursiisi

Kunuunsi yeroo hunda godhamu rakkoolee gurguddoo dhaabuuf si gargaara, midhaan kee yeroo hunda fayyaa akka qabaatu taasisa.

Omishaa fi Bulchiinsa

Dhiibbaa Omisha Midhaanii Irratti Qabu

Midhaan kee fayyaa fi cimaa akka ta’u barbaadda. Akkamitti maasii keessan itti obaastan baayyee barbaachisaa dha. Sirni jallisii keessan bishaanii fi soorata wal qixa yoo hin kennine biqiltoonni tokko tokko akka gaariitti guddachuu dhiisuu danda’u. Dizaayiniin badaan ykn kunuunsi gaarii hin taane tuqaawwan tokko tokko garmalee jiidhaan kaan immoo garmalee akka gogsan gochuu danda’a. Kunis oomisha kee gadi buusuun qulqullina midhaanii miidhuu danda’a. Maallaqa bishaanii fi xaa’oo irratti qisaasessuu dandeessa. Bishaan dabalataas soorata dhiqachuu fi naannoo miidhuu danda’a.

Yeroo sirna gaarii fayyadamtan midhaan keessan bishaanii fi soorata sirrii ta’e argatu. Bishaan obaasuun illee biyyee fayyaa akka qabaatu kan godhu yoo ta’u, biqiltoonni waan isaan barbaachisu akka fudhatan gargaara. Jallisii cophaa hiddi oksijiinii baay’ee akka argatu gargaaruu danda’a, kunis biqiltoonni soorata akka gaariitti akka fayyadamanii fi akka gaariitti akka guddatan gargaara. Yeroo baayyee sirna kee sakatta'uun rakkoo dafanii argachuuf si gargaara. Wantoota akka clogs ykn dhiibbaa gadi aanaa yoo sirreessitan, kasaaraa oomishaa dhaabuu fi midhaan keessan akka gaariitti akka mul’atu gochuu dandeessu.

Gorsa: Bishaan walqixa hin taane arguuf jiidhina biyyee ykn suuraa diroonii fayyadamuu yaali. Meeshaaleen kunneen osoo midhaan kee hin miidhin dura rakkoolee akka barbaaddu fi sirreessuuf si gargaaru.

Hojjetaa & Otoomaatikii

Yeroo qusachuu fi qonna kee irratti hojjechuu barbaadda. Sirni jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation system) kana gochuuf si gargaara. Sirni drip kunuunsa xiqqaa waan barbaaduuf hojii manaa hojjechuuf yeroo xiqqaa dabarsitu. Hojiiwwan kee gurguddoon filtara qulqulleessuu, tuuboo sakatta’uu fi emitters akka hojjetan mirkaneessuudha. Rakkoon saffisaan argitee osoo hin hammaatin sirreessuu dandeessa. Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) dhaabuu fi jijjiiruun salphaa waan ta’eef ogummaa addaa si hin barbaachisu.

Sirni bishaan facaasu hojii dabalataa barbaada. Mataa cabe sirreessuu, akkaataa biifamuu jijjiiruu ykn dhiibbaa bishaanii ol’aanaa qabachuu qabda ta’a. Hojiiwwan kun yeroo fi carraaqqii dabalataa barbaadu.

Jallisii ammayyaa bishaan dhangala’aa fayyadamuu ni danda’a meeshaalee ismaartii . Sa'aatii saaguu, too'attoota fayyadamuu, fi sensaroota dabaluu dandeessa. Sirnoonni kun biyyee ykn haala qilleensaa irratti hundaa’uun bishaan obaasuu jijjiiru. Sirnoonni drip tokko tokko yeroo bishaan obaasuu battalumatti jijjiiruuf AI fi IoT fayyadamu. Kana jechuun sirna kee sakatta’uuf yeroo xiqqaa fi midhaan kee irratti yeroo baay’ee dabarsitu jechuudha. Sirnoonni bishaan facaasu irra caalaa sa’aatii salphaa kan fayyadaman yoo ta’u akkasumas hin jijjiiran.

• Jallisii bishaan dhangala’aa: Hojii xiqqaa, ilaaluuf salphaa, otoomaatikii ismaartii, bishaan akka gaariitti fayyadama.

• Jallisii bishaan facaasu: Cheekii baay’ee, sa’aatii bu’uuraa, akka smart miti.

Jallisii smart drip bishaan qusachuu, hojii xiqqaa hojjechuu fi midhaan fooyya’aa guddisuuf si gargaara.

Tursiifamu

Eegumsa Bishaan

Qonna keessan irratti copha bishaanii hunda ogummaadhaan fayyadamuu barbaadda. Jallisii cophaa bishaan sirriitti hidda dhaabuuf erguun gargaara. Sirni kun dhiibbaa bishaanii bishaan facaasu caalaa xiqqaa fayyadama. Jallisii bishaanii fi anniisaa lamaanuu qusatta. Sirni bishaan dhangala’aa danfisuu ykn yaa’u irraa bishaan baay’ee hin dhabu. Suuta jedhanii fi gadi fageenyaan akka bishaan obaasan si taasisa, kanaaf biyyeen jiidha qabuu fi fayyaa ta’ee jiraata.

Jallisii bishaan facaasu naannoo gurguddaa saffisaan obaasuu danda’a. Garuu yeroo baayyee bishaan qilleensa keessaa dhabee akka yaa’u taasisa. Dhangala’aan xaa’oo fi qoricha aramaa fudhachuu danda’a. Kunis bishaan qisaasessuu fi sululawwanii fi bishaan kuufamaa faaluu danda’a. Bishaan qusachuu fi dhiyeessii bishaanii keessan eeguu yoo barbaaddan yeroo baayyee jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) wayya.

Gorsa: Mulch jallisii bishaan dhangala’aatiin biyyeen yeroo dheeraaf akka jiidhuu fi danfisuu baay’ee akka dhaabu taasisa.

Dhiibbaa Naannoo

Filannoon sirna jallisii keessan midhaan qofa irratti dhiibbaa qaba. Jallisii bishaan dhangala’aa (driip irrigation) dhiibbaa qonni keessan naannoo irratti qabu karaa hedduudhaan gadi buusa:

• Bishaan sirriitti gara hundee waan deemuuf dhiqannaa biyyee ni dhaabsisa.

• Xaa’oo fi qorichi aramaa bishaan lafa jalaa fi lageen akka hin seenne taasisa.

• Dhiibbaa gadi aanaa irratti waan hojjetuuf anniisaa xiqqaa fayyadama, kanaaf kaarboonii gadi lakkifamu xiqqaadha.

• Maayikiroobii gaarii eeguu fi biyyee jeequun biyyee fayyaa akka qabaatu gargaara.

Jallisii bishaan facaasuun biyyee akka dhiqamuu fi yaa’u baay’ee fiduu danda’a. Dhangala’aan keemikaalota gara madda bishaanii geessuu danda’a. Facaastoonni anniisaa dabalataas kan fayyadaman yoo ta’u, yeroon darbaa deemuun kaarboonii baay’ee gadi lakkisuu danda’u.

Qorannoon akka agarsiisutti sirni jallisii gaariin biyyee fayyaa akka qabaatu fi uumama eeguuf gargaara. Sirna lafaa fi midhaan kee wajjin walsimu yeroo fudhattu, jireenyi biyyee madaalawaa akka ta’uuf gargaarta, fayyaa qonnaa yeroo dheeraa ni deeggarta. Jallisii bishaan dhangala’aa filachuun qonna keessan waggoota dheeraaf naannoodhaaf cimaa fi fooyya’aa taasisuu danda’a.

Gabatee Walbira Qabsiisuu

Sirna jallisii sirrii ta’e filachuun qonna keessaniif barbaachisaa dha. Gabatee armaan gadii irratti jallisii bishaan dhangala’aa fi jallisii bishaan facaasu karaa hedduudhaan akkamitti akka adda ta’e agarsiisa:

Ulaagaa	Jallisii Drip	Jallisii Facaasu
Gahumsa Bishaanii	Baayyee ol’aanaa (90-95%). Bishaan kallattiin gara hundee deema. Balfa xiqqoo.	Giddu galeessa (%50-70) ta’a. Bishaan dabalataa qilleensaa fi yaa’a irraa bade.
Baasii (Dhaabbii) .	Baasii dursaa ol’aanaa. Tubii, emitters, fi filters barbaada.	Baasii jalqabaa gadi aanaa. Kutaaleen muraasa barbaachisan.
Walsimsiisaa Midhaanii	Midhaan tarree, kuduraalee, mukkeen firii qaban, fi biqiltoota bishaan dhaabbataa barbaadaniif gaarii dha.	Midhaan hedduudhaaf gaarii dha. Bakka bal’aa dafee ni uwwisa.
Dhaabbii	Of eeggannoodhaan setup barbaachisa. Kutaalee dabalataa wal qunnamsiisuuf.	Salphaa fi saffisaan fe'uuf.
Suphaa	Filtara yeroo yeroon qulqulleessuu fi dhiqachuu barbaachisa.	Kunuunsa yeroo baayyee xiqqaa. Mataan cufamuu ykn cabsuu danda’a.
Firii	Omisha olaanaa. Biqiltoonni bishaan tasgabbaa’aa fi dhukkuboota xiqqaa argatu.	Omisha gadi aanaa ta’e argachuu danda’a. Bishaan hundee hunda bira gahuu dhiisuu danda’a.
Tursiifamu	Bishaanii fi anniisaa ni qusata. Dhiiga biyyee hir’isuun biyyee fayyaa akka ta’u taasisa.	Bishaan baay'ee fayyadama. Dhangala’aa fi dhiqannaa lafaa fiduu danda’a.

Gorsa: Jallisii cophaa bishaan qusachuu fi midhaan baay’ee argachuuf gaarii dha. Akkasumas lafti yeroo dheeraaf fayyaa ta’ee akka turu gargaara. Sirni bishaan facaasu gaarii dha yoo maasii guddaa saffisaan obaasuu barbaadde ykn midhaan bishaan sirrii hin barbaachifne qabaatte.

Bishaan xiqqaa fayyadamuu, midhaan baay’ee guddisuu, fi uumama gargaaruu yoo barbaadde jallisii dhangala’aa filadhu. Jallisii bishaan facaasu maasii gurguddaa fi midhaan gubbaa irraa jiidhamuu danda’aniif gaarii dha. Qonnaan bulaa keessan maal akka barbaadu, maallaqa meeqa akka qabdu, akkasumas lafa sana osoo hin fudhatiin dura eeguu yoo barbaaddan yaadi.

Jallisii bishaan facaasaa fi bishaan dhangala’aa gidduutti fudhachuun qonni keessan maal akka barbaadu irratti hundaa’a. Waa’ee boca qonna keessanii, midhaan itti misoomsitu, bishaan hammamii akka qabdu, biyyee fi haala qilleensaa yaaduu qabda. Filachuuf si gargaaruuf:

• Jiidhina biyyee sensaroota fayyadamuun sakatta’i.

• Mallattoo biqiltoonni dhiphina keessa jiran barbaadi.

• Yoom akka bishaan obaasan karoorfachuuf gabaasa haala qilleensaa fayyadamuu.

• Gorsa qonna keessaniif malu ogeeyyii jallisii gaafadhaa.

Filachuu kee dura fedhii qonna keetii ilaaluu kee mirkaneessi. Sirni sirrii ta’e bishaan qusachuu, midhaan baay’ee guddisuu fi qonna keessan yeroo dheeraaf fayyaa akka ta’u isin gargaaruu danda’a.

FAQ

Garaagarummaan guddaan jallisii bishaan facaasaa fi bishaan dhangala’aa gidduu jiru maali?

Jallisii bishaan facaasu akka roobaatti midhaan keessan irratti bishaan biifama. Jallisii cophaa bishaan kallattiin gara hundee karaa tuuboo fi emitters erga. Drip bishaan xiqqaa kan fayyadamu yoo ta’u, bishaan obaasuu xiyyeeffannoo qabuuf akka gaariitti hojjeta.

Gosa midhaanii hundaaf jallisii bishaan dhangala’aa fayyadamuu nan danda’aa?

Kuduraalee, muka firii fi daraaraa irra caalaan isaanii jallisii bishaan dhangala’aa fayyadamuu dandeessu. Biqiltoota jiidhina dhaabbataa barbaadaniif akka gaariitti hojjeta. Midhaan gurguddaan ykn midhaan dheedichaa yeroo baay’ee sirna bishaan facaasuun caalaatti hojjetu.

Sirna jallisii koo yeroo meeqa ilaaluu qaba?

Torban torbaniin sirna keessan ilaalaa. Dhangala’aa, cufamuu ykn kutaalee cabe barbaadi. Filtaroota qulqulleessuu fi bishaan biqiltoota hunda akka ga’u mirkaneessi. Yeroo hunda sakatta’uun rakkoo akka hin mudannee fi midhaan keessan fayyaa akka qabaatu isin gargaara.

Jallisii bishaan dhangala’aa (drip irrigation) yeroo dheeraa keessatti maallaqa ni qusataa?

Jallisii bishaan dhangala’aa yeroon darbaa deemuun maallaqa si qusachuu danda’a. Bishaanii fi xaa’oo xiqqaa fayyadamta. Biqiltoonni kee akka gaariitti waan guddataniif oomisha olaanaa argatta. Sirni kun jalqaba irratti baasii guddaa baasuu danda’a, garuu kaffaltii bishaanii fi suphaa irraa qusatta.

Sirna jallisii koo ofumaan hojjechuu nan danda’aa?

Eeyyee, sa'aatii fi too'attoota ismaartii sirnoota lamaan irratti dabaluu dandeessa. Automation yeroo gaarii ta'etti bishaan obaasuuf si gargaara. Yeroo qusatta, midhaan kee bishaan sirrii akka argatu mirkaneessita.