Sɛnɛ kuran fiyɛlanw ye fɛn caman sɛmɛntiya sɛnɛkɛlaw ka sɛnɛfɛnw lakanani, bagaji tali, ani binkɛnɛw ladoncogo la. U ka baarakɛcogo caman na, o fiyɛlifɛnw kɛra baarakɛminɛn nafama ye bi sɛnɛko la. Nin barokun in kɔnɔ, an bɛna fɛɛrɛ suguya caman sɛgɛsɛgɛ minnu bɛ kɛ sɛnɛ kuran fiyɛlanw bɛ se ka kɛ ka sɛnɛfɛnw sɔrɔta caya ani ka sɛnɛ kɛcogo ɲɛ. K’a ta sɛnɛfɛnw lakanani na fɛnɲɛnamaw ni banaw ma ka se bagajiw tali tigitigi ma ani binjuguw ladonni ma, o furajiw bɛ nafa caman di, laadala fɛɛrɛw tɛ se ka bɛn minnu ma dɔrɔn. Aw ka fara an kan, n’an bɛ ka sɛgɛsɛgɛli kɛ sɛnɛko kuran fiyɛlanw diɲɛ kɔnɔ, k’a dɔn u bɛ ka sɛnɛko caman sɛmɛntiya cogo min na.
Fɛn caman kɛcogo sɛnɛfɛnw lakanani na
Sɛnɛfɛnw lakanani jɔyɔrɔ ka bon sɛnɛko walew ɲɛtaa n’u nafa sɔrɔli la. Sɛnɛkɛlaw bɛ u jigi da fɛɛrɛ ni fɛɛrɛ suguya caman kan walasa k’u ka sɛnɛfɛnw tanga fɛnɲɛnamaw, banaw ani binjuguw ma. San laban ninnu na, sinsin kɛra kosɛbɛ fɛɛrɛ caman sɔrɔli kan, minnu tɛ lakana ɲuman dɔrɔn di, nka minnu bɛ wale sabatilenw ni sigida lakanani fana sabati.
O fura sugu dɔ min ye sɛnɛkɛlaw kanu kosɛbɛ, o ye sɛnɛfɛnw fiyɛlan ye. Nin furaji ninnu bɛ sɔrɔ suguya wɛrɛw la, kuran fiyɛlanw fana bɛ yen, minnu bɛ nɔgɔya ni baarakɛcogo ɲuman di sɛnɛfɛnw lakanani na. Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw tali b’a to sɛnɛkɛlaw bɛ se ka fɛnɲɛnamafagalanw ni lakanafɛn wɛrɛw kɛ ɲɔgɔn fɛ ani ka u kɛ cogo bɛnnen na, o bɛ kɛ sababu ye ka u datugu kosɛbɛ ani ka u nafa.
Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw ka baarakɛcogo caman bɛ tɛmɛn fɛnɲɛnamafagalanw tali kan. U bɛ se ka kɛ fana binjugu fagali ni fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛli la. Binjugu ye gɛlɛya ye min bɛ sɔrɔ sɛnɛko la, bawo u ni sɛnɛfɛnw bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ balofɛnw, tile yeelen ani ji la. Ni sɛnɛfɛnw fiyɛlanw kɛra ka binfagalanw kɛ, sɛnɛkɛlaw bɛ se ka binkɛnɛw falencogo ɲɛnabɔ ka ɲɛ ani k’u bali ka nɔ bila sɛnɛfɛnw sɔrɔta la. Ka fara o kan, nin furaji ninnu bɛ se ka kɛ ka fɛnɲɛnamaw kɛlɛ minnu bɛ se ka tiɲɛniba kɛ sɛnɛfɛnw na, i n’a fɔ fɛnɲɛnamaw ni sogow.
Jiko ye sɛnɛfɛnw lakanani ko nafama wɛrɛ ye, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, jiko danma bɛ mara minnu na. Sɛnɛ fiyɛlanw bɛ se ka kɛ jiko kama, o bɛ kɛ sababu ye sɛnɛkɛlaw ka ji hakɛ wajibiyalen di u ka sɛnɛfɛnw ma. O bɛ kɛ sababu ye ka ji sɔrɔ ka ɲɛ ani ka bonya ka ɲɛ, hali yɔrɔw la sanji tɛ na cogo min na. Ni jiko seko donna sɛnɛfɛnw fiyɛlanw na, sɛnɛkɛlaw bɛ se ka jiko ɲɛnabɔ ka ɲɛ ani ka sɛnɛ kɛcogo sabatilenw yiriwa.
Sɛnɛfɛnw lakanani fɛɛrɛw ka baarakɛcogo caman bɛ taa ɲɔgɔn fɛ ni sɛnɛ sabatili mago ye. Ni haminankow bɛ ka caya sɛnɛ kɛcogo kɔrɔw bɛ se ka nɔ bila sigida la, fɛɛrɛw ɲinini bɛ ka bonya minnu bɛ kemikɛli baara dɔgɔya ani ka sigida lamini balansi sabati. Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw, n’u kɛcogo tigitigi ye, olu bɛ dɛmɛ ka dɔ bɔ fɛnɲɛnamafagalanw ni binfagalanw hakɛ la minnu mago bɛ u la, ka tiɲɛni minnu bɛ se ka kɛ sigida la, olu dɔgɔya.
Fɛn caman kɛcogo bagaji tali la
Bagaji tali jɔyɔrɔ ka bon sɛnɛko walew ɲɛtaa la. Sɛnɛkɛlaw ni nakɔbaarakɛlaw bɛɛ b’a faamu ko a nafa ka bon ka balo nafamaw di u ka sɛnɛfɛnw ni u ka jiriw ma. Nka, ni ɲɛtaa kɛra fɛɛrɛ kuraw la ani sɛnɛ kɛcogo ɲumanw mago bɛ min na, bagaji tali kɛcogo caman kɛra jateminɛba ye.
Baarakɛminɛn minnu bɛ Kɛ bi sɛnɛko la kosɛbɛ olu dɔ ye... sɛnɛfɛnw fiyɛlan . Nin minɛn in min bɛ se ka kɛ fɛn caman ye, o b’a to sɛnɛkɛlaw bɛ se ka bagajiw tila ɲɔgɔn na u ka forow kɔnɔ, o bɛ kɛ sababu ye ka balofɛnw minɛ kosɛbɛ jiriw la. A kɛra nakɔ fitinin ye wo, a kɛra sɛnɛyɔrɔba ye wo, sɛnɛfɛnw fiyɛlan in b’a jira ko a ye baarakɛminɛn ye min nafa ka bon kosɛbɛ bagaji kɛli la cogo ɲuman na ani min bɛ se ka kɛ.
Bagaji kɛcogo nafama dɔ ye binjugu fagali ye. Binjuguw bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ ni sɛnɛfɛnw ye balofɛnw, ji ani tile yeelenko la, o bɛ dɔ bɔ sɛnɛfɛnw bɛɛ lajɛlen na. Ni sɛnɛfɛnw fiyɛlan kɛra, sɛnɛkɛlaw bɛ se ka binjugu faga furaw fiyɛ nɔgɔya la jiriw kan minnu t’a fɛ, k’u ban k’a sɔrɔ u ma tiɲɛni kɛ sɛnɛfɛn kunbabaw la. O fɛɛrɛ min ɲɛsinnen don a ma, o tɛ waati ni cɛsiri dɔrɔn bɔ, nka a bɛ fura juguw tali fana dɔgɔya.
Ka fara binjuguw kɛlɛli kan, fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛli ye sɛnɛ ɲɛtaa sira nafama wɛrɛ ye. Fɛnɲɛnamaw bɛ se ka tiɲɛni kɛ sɛnɛfɛnw na, ka tiɲɛniba kɛ ani ka dɔ bɔ sɛnɛfɛnw na. Sɛnɛ fiyɛlan bɛ se ka kɛ ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛ, ka a lajɛ ni jiriw lakananen don fɛnɲɛnama juguw ni fɛnɲɛnama juguw ma. Nin furakɛlicogo laɲinilen in bɛ dɔ bɔ fɛnɲɛnamafagalanw hakɛ la minnu ka kan ka kɛ, wa a bɛ dɔ bɔ a nɔ na sigida la.
O tɛmɛnen 'kɔ, sɛnɛ-fiyɛlan bɛ Se ka Kɛ fana jiko la. Ji jɔyɔrɔ ka bon jiriw falenni na, wa jiko ɲuman nafa ka bon sɛnɛfɛn kɛnɛmanw na. Ni sɛnɛkɛlaw ye fiyɛlilan bɛnnenw siri ani ka fiyɛli kɛcogo ladilan, u bɛ se k’u ka forow ji kɛ ka ɲɛ ni sɛnɛfɛnw fiyɛlan ye. Nin baarakɛminɛn in min bɛ se ka kɛ fɛn caman ye, o b’a to ji tilatilali bɛ se ka kɔlɔsi tigitigi, o b’a to jiri kelen-kelen bɛɛ bɛ ji hakɛ wajibiyalen sɔrɔ.
Fɛn caman kɛcogo ɲuman binjuguw ladonni na
Binjuguw ladonni ye fɛn nafamaba ye sɛnɛyɔrɔ kɛnɛmanw ni nafama marali la. Ni sɛnɛkɛlaw b’u cɛsiri walasa k’u ka sɛnɛfɛnw sɔrɔ ka caya, gɛlɛya bɛ u kan tuma bɛɛ, n’o ye ka binjuguw kɛlɛ minnu man ɲi, minnu bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ nafolo sɔrɔli la, ka jiriw ɲininenw falenni bali. Walasa ka nin ko in ɲɛnabɔ, binkɛnɛw kunbɛncogo caman labɛnna, wa fɛɛrɛ dɔ min bɛ bɔ kɛnɛ kan a ka baarakɛcogo caman na, o ye sɛnɛfɛnw fiyɛlanw tali ye.
Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw, i n’a fɔ sɛnɛfɛnw kuran fiyɛlan, olu ye baarakɛminɛn nafamabaw ye bi sɛnɛ kɛcogo la. O fiyɛlilanw dabɔra walasa ka binfagalanw ni binfagalan wɛrɛw tilatila ka ɲɛ forobaw kɔnɔ, walasa ka dugukolo insitiri kelen-kelen bɛɛ furakɛ ka ɲɛ. Ni u ka fiyɛlilanw bɛ se ka ladilan ani u ka fiyɛli kɛcogo tigitigi, o fiyɛlilanw bɛ se ka sɛnɛkɛlaw dɛmɛ u ka se ka yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw laɲini walima ka foro bɛɛ datugu, ka kɛɲɛ n’u ka binkɛnɛ kɛlɛli magow ye.
Nafa belebele minnu bɛ sɔrɔ sɛnɛfɛnw fiyɛlanw tali la binjuguw kɛlɛli la, olu dɔ ye ka se ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛ waati kelen na. Fɛnɲɛnɛmafagalanw (IPM) fɛɛrɛw ye jɔyɔrɔba sɔrɔ nin san laban ninnu na, u sinsinnen don fɛɛrɛ caman tali kan walasa ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛ ani ka dɔ bɔ u jigi da fɛnɲɛnamafagalanw kan. Ni sɛnɛkɛlaw ye fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛli fɛɛrɛw don fiyɛli la, u bɛ se ka binjugu ni fɛnɲɛnamafagalanw koɲɛw bɛɛ ɲɛnabɔ baara kelen kɔnɔ, o bɛ waati, cɛsiri ani nafolo bɔ.
Tagalen yɛ, sɛnɛfɛnw fiyɛlanw fana bɛ se ka kɛ jiko kama, ka fɛn caman fara u ka baarakɛcogo kan. Jiko gɛlɛya ye haminanko ye min bɛ ka bonya mara caman kɔnɔ, wa jiko ɲuman nafa ka bon sɛnɛ sabatili la. Ni sɛnɛkɛlaw bɛ baara kɛ ni sɛnɛfɛnw fiyɛlanw ye jiko kama, u bɛ se k’a lajɛ ko ji bɛ tila cogo kelen na ani cogo tigitigi la, ka tiɲɛni dɔgɔya ani k’u ka jiko cɛsiriw nafa bonya kosɛbɛ.
Kuncɛli
Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw, i n’a fɔ kuran fiyɛlanw, olu ye baarakɛminɛnw ye minnu bɛ se ka kɛ fɛn caman na, sɛnɛkɛlaw bɛ se ka baara kɛ ni minnu ye sɛnɛfɛnw lakanani na, bagaji kɛli la, ani binjuguw ladonni na. O fiyɛlilanw b’a to sɛnɛkɛlaw bɛ se ka fɛnɲɛnamaw, binjuguw ani jiko ɲɛnabɔ ka ɲɛ, ka sɔrɔ ka sigida tiɲɛni dɔgɔya. Ni daɲɛ kolomaw donna barokun kɔnɔ minnu bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na, a bɛ ɲɛ ɲininikɛlanw ma, wa a bɛ kunnafoni nafamaw di kalanbagaw ma. Sɛnɛfɛnw fiyɛlanw tali bagajiw kɛli la, o bɛ sɛnɛkɛlaw dɛmɛ ka bagajiw tila-tila ka ɲɛ, ka binjuguw bɔ yen, ka fɛnɲɛnamaw kɛlɛ, ka jiko ɲuman di, o bɛ na ni sɛnɛ kɛcogo sabatilenw ni nafamaw ye. Ka fara o kan, nin furaji ninnu bɛ se ka kɛ cogo caman na binkɛnɛw marali la, o tɛ se ka fɔ ka tɛmɛ, bawo u b’a to sɛnɛkɛlaw bɛ se ka binjugu ni fɛnɲɛnamafagalanw koɲɛw ɲɛnabɔ waati kelen na, ka sɔrɔ u bɛ kɛ jikominɛn ɲumanw ye fana. Ni sɛnɛkɛlaw bɛ baara kɛ ni sɛnɛfɛnw fiyɛlanw ye, u bɛ se k’u ka sɛnɛfɛnw sɔrɔ ka ɲɛ, ka dɛmɛ don sɛnɛ sabatili la ani min tɛ sigida lakana.
